Gevolgen van het Amerikaanse beleid en invloed in Antarctica
Terwijl de Verenigde Staten bewust investeren in Groenland, lijkt hun invloed in Antarctica daarentegen onbedoeld af te nemen. De recente beleidswijzigingen en bezuinigingen op wetenschappelijk onderzoek worden door experts als problematisch beschouwd. Professor Ted Scambos, een glacioloog aan de Universiteit van Colorado en veteran in Antarctisch onderzoek, noemt de voorgestelde bezuinigingen op klimaatgerelateerd onderzoek “catastrofaal”.
Antarctisch onderzoek is van groot belang omdat het langdurig dient om de invloed van landen op het continent te behouden. Sinds het ondertekenen van het Antarctisch Verdrag in 1959 is militaire en commerciële activiteit op het continent verboden. Vóór dat moment hadden onder andere het Verenigd Koninkrijk, Argentinië, Australië, Chili, Frankrijk, Nieuw-Zeeland en Noorwegen territoriale aanspraken op delen van Antarctica.
De status en aanwezigheid van landen in Antarctica
Volgens het verdrag zijn deze aanspraken “in deracerendheid”, dit betekent dat ze voor het grootste deel op pauze staan. Landen mogen echter nog steeds wetenschappelijk onderzoek uitvoeren en hun aanwezigheid onderhouden via wetenschappers, onderzoeksstations en ondersteunend materiaal zoals ijsbrekers en vliegtuigen. Ook het Verenigd Koninkrijk heeft bases in de regio, bijvoorbeeld Rothera aan de West-Antarctische Peninsule en Halley VI verder naar het oosten, gelegen aan de rand van zijn territoriale claim die zich uitstrekt van de kust tot de geografische zuidpool.
De Britse aanwezigheid wordt expliciet gerechtvaardigd door de dubbele rol die wetenschap en diplomatie hebben. Dame Jane Francis, directeur van het British Antarctic Survey, benadrukt dat het verdrag stelt dat Antarctica een continent is voor vrede en wetenschap. Het Verenigd Koninkrijk draagt hieraan bij door middel van wereldklasse wetenschappelijk werk en het onderhouden van aanwezigheid op het continent.
De Amerikaanse rol en recente ontwikkelingen
De Verenigde Staten waren lange tijd een van de meest invloedrijke landen op Antarctica, met een prominente basis aan de Zuidpool. Deze station, strategisch gelegen op de geografische zuidpool, is een van de grootste en best gefinancierde op het continent. Echter, door recente bezuinigingen onder voormalig president Trump en het niet verlengen van het leasecontract voor de enige Amerikaanse ijsbreker, beschikt de VS nu over geen eigen schip meer en minder wetenschappers in de regio.
Tot enige opluchting huurt de VS dit jaar een ijsbreaker van Oekraïne om haar operaties voort te zetten, een situatie die aandacht heeft gekregen. Professor Dame Francis stelt dat deze nieuwe situatie mogelijk de deur opent voor het Verenigd Koninkrijk om nieuwe samenwerkingen op het gebied van wetenschappelijk onderzoek aan te gaan.
De opkomst van China en de nieuwe spelers op het continent
Naast de VS is China snel bezig haar aanwezigheid in Antarctica uit te breiden. De Chinese onderzoeksorganisatie CHINARE heeft inmiddels vijf bases gevestigd en opende vorig jaar een nieuwe vaste faciliteit; een andere is in aanbouw. In 2024 lanceerde China een nieuwe ijsbreker, die samen met haar voorganger actief is rond het continent. Dit schip, net als andere partijen, voert wetenschappelijk onderzoek uit en werkt soms samen met andere landen.
Er zijn signalen dat zowel China als Rusland buiten de reikwijdte van het Antarctisch Verdrag opereren. China verzette zich bijvoorbeeld tegen het versterken van bescherming voor visserijen in de Zuidelijke Oceanen. Rusland kondigde in 2020 de ontdekking aan van een van de grootste olievelden ter wereld nabij Antarctica, maar heeft tot nu toe geen stappen gezet om deze te exploiteren. Volgens professor Scambos blijven landen die het verdrag ondertekend hebben vooral gericht op wetenschappelijk onderzoek, al is er ook een eenheidsgevoel dat gericht is op het behoud of herziening van de verdragsregels in het licht van mogelijke exploitatie.
De geopolitieke betekenis en toekomst van Antarctica
Geen enkel land heeft sinds de ondertekening van het verdrag formeel stappen gezet om zich terug te trekken of het te wijzigen. In tegenstelling tot het Noordpoolgebied is Antarctica minder belangrijk geopolitiek, vanwege de grote afstand tot de meeste wereldmachten, het ontoegankelijke landschap en de eeuwige ijsbedekking die het continent omringt. Bovendien wordt het natuurlijke hulpbronnenpotentieel er lang niet altijd serieus genomen.
Net als de Noordpool warming Antarctica en smelten haar ijskappen. Als de trend zich voortzet, kunnen de natuurlijke hulpbronnen en strategische locaties in de toekomst heroverwogen worden, vooral nu de Verenigde Staten zich terugtrekken uit haar traditionele invloedssferen. De vraag is hoe lang Antarctica nog onaangetast blijft, terwijl de globale klimaatverandering zich doorzet en internationale spanningen toenemen.
