Een korte schets van Groot-Brittannië’s industriële verleden
Groot-Brittannië heeft door de geschiedenis heen verschillende industriële sectoren gekend die ooit de trots van het land waren. Denk aan de katoenfabrieken in Manchester, de mijnbouw in diverse regio’s, en de scheepswerven die meer schepen afleverden dan enige andere natie. Toch is er één industrie die altijd als betrouwbaar en onmisbaar werd beschouwd: de zoutindustrie.
Al eeuwenlang, nog voor de Industriële Revolutie, produceerde Groot-Brittannië voldoende zout voor binnenlandse consumptie. In de 19e en 20e eeuw was het zelfs de grootste exporterende natie op het gebied van zout, waarbij grote hoeveelheden van dit essentiële chemische materiaal naar het gehele Britse Rijk werden gestuurd, vaak als strategisch machtmiddel.
Aandacht voor de onzichtbare maar essentiële rol van zout
Hoewel zout vaak wordt beschouwd als een alledaags ingrediënt, bijvoorbeeld datje het op je fish and chips strooit, vormt het ook de basis van veel chemische industrieën. Chemische stoffen die uit zout worden afgeleid, zijn terug te vinden in 90% van alle geneesmiddelen. Daarnaast wordt zout gebruikt in de productie van waterzuivering, plastics, explosieven en diverse materialen. Zonder zout zou een groot deel van de fysieke economie kunnen instorten, nog los van de rol die het speelt in het voeden en gezond houden van de bevolking.
Vanaf de Romeinse tijd vertrouwt Groot-Brittannië op de meer of minder constante aanvoer van zout uit een enorme gesteentezoutlaag onder Cheshire. Niet elk land beschikt over zo’n rijke geologische zoutvoorraden, maar Groot-Brittannië wel – dankzij een oud zeegebied dat destijds onder het land lag.
De huidige productie en de bedreigingen voor de industrie
De Britse zoutindustrie produceert momenteel bijna 3 miljoen ton zout per jaar. Hoewel dat beduidend minder is dan in het verleden, voldoet het nog steeds aan de nationale vraag, van de zout in de keukens tot de sodiumchloride voor farmaceutische toepassingen. Het zout wordt gewonnen uit ondergrondse bronnen in Cheshire, in de vorm van pekel. De pekel wordt vervolgens geëxtraheerd en verwerkt bij twee fabrieken: één van Tata Chemicals Europa en een ander van Inovyn, onderdeel van INEOS onder leiding van Jim Ratcliffe. De pekel wordt verdampt, waarna het zout wordt verpakt en deels geëxporteerd.
De dreiging van afhankelijkheid van imports
Voor het eerst in de moderne geschiedenis dreigt Groot-Brittannië afhankelijk te worden van geïmporteerd zout. Inovyn, dat ongeveer 50% van het Britse zout produceert, heeft aan Sky News laten weten dat het zonder overheidsinterventie haar zoutfabriek in Runcorn mogelijk moet sluiten. Daardoor zou het Verenigd Koninkrijk voor de eerste keer in de recente geschiedenis zout moeten importeren.
Tom Crotty, directievoorzitter van INEOS Chemie, benadrukt dat importeren problematisch is omdat zout een zeer corrosief materiaal is en daardoor de logistiek lastig wordt. Daarnaast is zout relatief laagwaardig, waardoor de transportkosten de uiteindelijke prijs sterk beïnvloeden. Dit leidt tot situaties waarin de voedingsmiddelenindustrie bijvoorbeeld goedkoper gezouten zout uit het buitenland moet kopen, wat de concurrentiepositie onder druk zet.
Een dieperliggende crisis in de sector
Het verdwijnen van de Britse zoutproductie is slechts één aspect van een bredere crisis binnen de chemische sector. Tot voor kort was dit een van de belangrijkste sectoren in de economie, met pioniers zoals de ontwikkeling van diverse plastics, de raffinage van belangrijke grondstoffen als ethyleen, en de productie van materialen zoals perspex. Omdat de chemische industrie vaak de beginfasen van de productieketens vormt, is ze cruciaal voor de nationale economische veiligheid.
Een voorbeeld is de productie van meststoffen, waaronder stikstofhoudende producten zoals ammoniak. Na de Eerste Wereldoorlog werd in Billingham, Teesside, een van de eerste Europese ammoniakfabrieken operationeel met behulp van de Haber-Bosch-techniek. Sinds 2023 is die fabriek gesloten, waardoor Groot-Brittannië afhankelijk is geworden van geïmporteerde ammoniak voor de landbouw en industrie.
Verschillende essentiële chemische productieblokken verdwijnen
Andere belangrijke ingrediënten voor de productie, zoals zwavelzuur en salpeterzuur, zijn eveneens niet langer in eigen land verkrijgbaar. De sluiting van de zwavelfabriek in Runcorn, en van andere chemische eenheden, onderstreept de omvang van de crisis. Daarnaast meldt Sky News dat wereldwijd in de afgelopen tien jaar elf grote chemische fabrieken zijn gestopt, waaronder de soda-ash fabriek van Tata Chemicals Europe in Lostock, die na 150 jaar de productie beëindigde. Hiermee verliest Groot-Brittannië een van haar eerste chemische basisproducten, sodiumcarbonaat, dat essentieel is voor de glas- en papierproductie, en wordt het productieproces in het land verder afgebouwd.
Een ongekende achteruitgang en de rol van energieprijzen
De recente daling van 20% in de chemische productie in de afgelopen drie jaar is uniek buiten de context van oorlogen. Deze crisis wordt mede veroorzaakt door de hoge energieprijzen voor de industrie in het VK, waardoor het economisch aantrekkelijker is geworden om chemische processen in andere landen te laten plaatsvinden. Sinds de oorlog in Oekraïne zijn de gasprijzen gestegen, wat de productie in Europa bankroet heeft gedaan en veel productie naar landen zoals China en de Verenigde Staten heeft verplaatst.
Volgens Sharon Todd, hoofd van SCI, blijft de markt groeien en blijven nieuwe producten en processen komen, maar Nederland innovatief in de chemie achteruitgaat. De Britse overheid stelde tot voor kort weinig hulp beschikbaar, maar kwam in december met subsidies voor de ethyleenfabriek bij Grangemouth. Zonder die steun zou het sluiten van die fabriek betekenen dat een van de laatste grote chemische productie-eenheden in het VK definitief zou verdwijnen.
Onderhoud en verouderde infrastructuur
Veel van de chemische infrastructuur in Groot-Brittannië is verouderd, sommige onderdelen dateren uit het begin van de vorige eeuw. Tijdens de overname en ontmanteling van de chemie-affiliates van ICI, de Britse chemische gigant, werden veel eenheden verkocht en in bezit genomen door kleinere ondernemingen. Hierdoor is een groot deel van de oude fabriekinfrastructuur klein en versnipperd geraakt, wat de aflopende productie nauwelijks opmerkt.
Als men bijvoorbeeld aankijkt op het Wilton-site langs de rivier de Tees, ziet men dat het ooit een bloeiend centrum van petrochemische productie was. Recentelijk heeft Sabic, het Saoedische petrochemiebedrijf, de ethyleenfabriek daar gesloten. Het terrein is nu verlangd naar sloop. Een van de weinige overgebleven eenheden is de anilinefabriek van Huntsman International, nu gespecialiseerd in composieten voor de luchtvaart. Directeur Peter Huntsman erkent dat het syndroom van de afbrokkelende industrie hem bijzonder treurig stemt.
De toekomst: duurzaamheid versus industrie
Het sluiten van chemische fabrieken draagt bij aan de uitstootreductie en brengt Groot-Brittannië mogelijk dichter bij haar doel van netto nul koolstofuitstoot in 2050. Maar het verlies van essentiële chemische productieblokken, zoals ammoniak, zwavelzuur en ethyleen, onderminimum de nationale veiligheids- en welvaartskwesties. Todd waarschuwt dat zonder herziening van het beleid en investeringen in moderne infrastructuur, de chemische sector verder zal afbrokkelen.
Ze benadrukt dat de afname van kernproducten zoals soda-ash, ethyleen en ammonia een significant stuk van de industriële grondstoffenbasis heeft weggenomen. Zonder deze fundamenten wordt het voor Groot-Brittannië vrijwel onmogelijk zichzelf te voorzien van de essentiële bouwstenen voor haar samenleving en industrie.
Een omslagpunt? Het verdwijnen van de zoutindustrie
Het sluiten van de zoutfabriek in Runcorn en de afhankelijkheid van geïmporteerd zout markeert een mogelijk keerpunt. Het wordt gezien als de laatste spijker in de kist van een industrie die ooit de trots was van de Britse economie, en die nu geconfronteerd wordt met de realiteit van globalisering, economische verschuivingen en de druk van milieudoelstellingen.
