De groeiende werkloosheid en de stijgende kosten van sociale voorzieningen
De winter kruipt langzaam dichterbij in de Bidston Rise-woningwijk in Birkenhead, maar in één voortuintje is nog geen sprake van opgave. Een hortensia bloeit ongehinderd in de schaduw, terwijl de borders nog steeds in bloei staan. Een man binnenin kan zijn buren advies geven over allerlei onderwerpen, van ericacea compost tot bemesting, maar hij kan er zelf geen brood mee verdienen.
Mick is van beroep tuin- en landschapsarchitect, maar hij is al bijna tien jaar werkloos vanwege gezondheidsproblemen, die snel verslechterden na een hartaanval in zijn dertiger jaren. Enkele jaren later leidde een operatie om een bloedstolsel in zijn rechterbeen te verwijderen tot een amputatie. In 2016 verloor hij ook zijn linkerbeen door vaatziekten. Nu in de zestig, wil hij nog steeds werken, maar de beschikbare kansen zijn beperkt. Toch beschouwt hij zichzelf als gelukkig.
De omvang van de problematiek en de reactie van de samenleving
“Ik weet dat ik nu wat ouder word. Ik heb mijn benen verloren, maar ik kan nog bepaalde dingen doen. Er zijn mensen die moeite hebben om ’s ochtends uit bed te komen, maar zij krijgen hun uitkeringen gekort omdat ze beweerd worden geschikt te zijn voor werk. Dat is belachelijk,” aldus Mick.
Volgens recente statistieken kamp 10,4 miljoen volwassenen in Groot-Brittannië met een beperking, wat ongeveer een kwart van alle 16- tot 64-jarigen betreft. Deze cijfers worden zowel verbazing als ongeloof gewekt, terwijl beleidsmakers proberen verklaringen te vinden voor de achteruitgang van de volksgezondheid. Het aantal mensen dat volledig uit de arbeidsmarkt is gestapt, is inmiddels 2,8 miljoen en stopt met zoeken naar werk.
In Westminster groeit de bezorgdheid over de stijgende kosten van sociale uitkeringen. Personen met een handicap hebben recht op financiële ondersteuning voor de extra kosten van hun beperking. Ze zijn meestal minder vaak werkzaam dan de rest van de bevolking. Hierdoor is de kostenpost voor de Britse overheid fors gestegen.
Verschillende typen gezondheidsuitkeringen en wie er recht op heeft
Incapaciteitsuitkeringen en de criteria
Incapaciteitsuitkeringen worden verstrekt aan mensen wiens gezondheid hun vermogen tot werken beperkt. Deze uitkeringen worden getoetst aan het inkomen en worden enkel toegekend aan mensen uit gezinnen met een laag inkomen. Kandidaten moeten een arbeidswaardigheidstest ondergaan. Als zij worden beoordeeld als ‘beperkt in staat tot werkgerelateerde activiteiten,’ ontvangen zij jaarlijks een aanvullende vergoeding van 4.994 pond bovenop hun standaard Universal Credit-betaling. Voor het behoud van deze uitkering hoeven zij niet actief te zoeken naar werk.
Disabiliteitsuitkeringen en de werking ervan
De persoonlijke onafhankelijkheidsuitkering (PIP) is bedoeld om extra kosten te dekken die door een handicap worden veroorzaakt. Deze uitkering is niet afhankelijk van het inkomen en kan ook worden ontvangen door werkenden; ongeveer één op zes claimt nog een baan. Toetsing richt zich op het vermogen om een reeks taken uit te voeren. Bij goedkeuring ontvangt men tussen 1.500 en 9.610 pond per jaar. Ruim 45% van de uitkeringsgerechtigden geeft mentale of gedragsproblemen als hoofdsituatie op.
De toename van mentale gezondheidsproblemen en de oorzaken
Wat gebeurt er in Groot-Brittannië? Het ontbreken van eenduidige oorzaken leidt tot verschillende theorieën. Sommigen wijzen op de langetermijneffecten van de pandemie, met name op de mentale gezondheid. Daarnaast wordt het arbeidsbestand ouder, waardoor meer mensen leven met chronische aandoeningen. Ook de hoge kosten van levensonderhoud kunnen een rol spelen: meer mensen claimen mogelijk uitkeringen omdat ze het anders niet redden dan in het verleden.
In afwezigheid van definitieve verklaringen voedt deze situatie bovendien wantrouwen; velen denken dat het systeem te mild is en dat dagelijkse problemen worden geformaliseerd als medische aandoeningen. Psychische aandoeningen zoals depressie en angst vormen de belangrijkste drijfveren achter de toename in gerapporteerde handicaps. Bijna 86% van de mensen die gezondheidsgerelateerde uitkeringen ontvangen, meldt dat zij een psychische aandoening hebben, ook al is dat niet hun primaire probleem.
Reformaties en controverse rondom mentale gezondheidsdiagnoses
Na een mislukte poging tot hervorming van de arbeidsongeschiktheidsregelingen heeft de overheid een herziening aangekondigd naar aanleiding van diagnoses bij psychische aandoeningen, autisme en ADHD. De minister van Volksgezondheid spreekt over ‘overdiagnose’. Aan de andere kant heeft Kemi Badenoch, leider van de Conservatieven, gepleit voor een strengere aanpak van mensen die het systeem misbruiken, waaronder gevallen met ‘lichte’ aandoeningen zoals angst of depressie.
Complexiteit van samengestelde aandoeningen en psychische druk
Voor iemand zoals Mick, die zo fysiek beperkt is dat hij niet van beschuldigd kan worden zijn toestand te faken, is het niet zijn rolstoel die hem belemmert bij het zoeken naar werk, maar zijn periodieke depressieve periodes. Het mentale lijden – wanneer het toeslaat – is vaak veel beperkter dan zijn fysieke toestand. Hij herinnert zich dat goed, omdat hij beide ervaart.
“Oh, God. Zonder mijn hond zou ik waarschijnlijk niet meer leven, want ik zat in zo’n donkere plek,” vertelt Mick. “Er gebeurden zoveel dingen in mijn leven, ik was constant in grote pijn, maar ik kon er niet vanaf komen, ondanks de medicatie of andere middelen. Ik verliet mijn huis nauwelijks, deed bijna geen raam open, en dat is niet ik.”
Hij voegt toe dat de mentale gezondheidsproblemen recent sterk zijn toegenomen: “Veel mensen worstelen mentaal. Ik heb dat zelf meegemaakt.”
Meerdere aandoeningen en de complexe relatie tussen lichamelijke en geestelijke gezondheid
Het bepalen van ‘hoe ziek is te ziek’ of ‘hoe beperkt is te beperkt’ is lastig, omdat veel mensen meer dan één aandoening rapporteren. Vaak is het een mengeling van mentale en fysieke problemen. Voor degenen met incapacity benefits ligt het gemiddelde op ongeveer 2,7 aandoeningen per persoon. Het kan zijn dat een fysieke klacht, zoals rugpijn, wordt versterkt door depressie, of dat gehoorverlies angsten uitlokt. Op den duur kunnen de aandoeningen elkaar overlappen of vervangen.
De medische en maatschappelijke impact van de kosten van het levensonderhoud
Dr. Mark Fraser, huisarts in de Fender Way Medical Centre, observeert een scherpe toename in de vraag naar medische hulp. “De vraag is aanzienlijk gestegen, vooral door mentale gezondheidsproblemen. Maar we zien ook een algemene achteruitgang in de gezondheid en het welzijn van mensen,” zegt hij. “Meer chronische ziekten, meer kanker, meer mensen met leefstijlgerelateerde problemen.”
De uitgaven aan gezondheidsgerelateerde uitkeringen zijn sinds 2022, mede door de stijgende energiekosten en inflatie, sterk toegenomen. Dr. Fraser ziet dat veel patiënten in schulden zitten en dat de kosten van het leven exponentieel zijn gestegen, vooral voor mensen met lagere inkomens. “Het is nu veel moeilijker om gezond te leven als je constant wakker ligt van financiële zorgen,” benadrukt hij.
De toenemende mentale problemen onder jongeren
De mentale achteruitgang bij jongeren is opvallend. Huisartsen schrijven steeds vaker antidepressiva voor aan jonge mensen, die kampen met angst en het verlies van veerkracht. De lockdowns en het wegvallen van routine en sociale activiteiten hebben de problemen versterkt. Volgens Dr. Fraser zien ze dat jongeren niet meer optimistisch zijn over de toekomst en dat ze zich gedeprimeerd en hopeloos voelen.
Deze klachten dringen door tot in de kliniek: “Er komen nu vaker mensen in acute mentale crises. Het is niet ongewoon dat een patiënt aangeeft dat hij/zij niet door de nacht zal komen of gedacht heeft aan zelfmoord. Het komt vaker voor dan voorheen,” aldus Fraser.
De nationale schaal van de problematiek
Ook op andere plekken in het Verenigd Koninkrijk zien huisartsen een stijging in het aantal patiënten dat contact zoekt met de geestelijke gezondheidszorg. Het gebruik van antidepressiva neemt toe, net als het aantal sterfgevallen door alcohol, drugs of zelfmoord. In 2023 waren dat 3.700 doden, een stijging van 24% ten opzichte van pre-pandemische perioden in Engeland en Wales.
Overlijden als wanhoopsdaad en de bredere context
Dit fenomeen, dat in de Verenigde Staten bekendstaat als ‘deaths of despair’, wordt ook in Groot-Brittannië zichtbaar, vooral onder 45- tot 54-jarigen. Hier is de sterfte door gebruik van opioïden en psychische problemen inmiddels een belangrijker doodsoorzaak dan hartziekten. Hoewel het rapporteren en diagnosticeren van psychische aandoeningen toeneemt, toont de harde realiteit dat onze mentale gezondheid de afgelopen jaren ernstig is verslechterd.
De economische en beleidsmatige achtergronden
De werklust en de sociale veiligheidsnetten ondervinden grote druk door economische neergang, wage stagnatie en verminderde gemeenschapsbanden. Het terugdraaien van sociale uitkeringen Sinds de jaren van bezuinigingen is het sociale zekerheidsstelsel verzwakt: de overheid heeft woningsteun gekort, de pensioenleeftijd voor vrouwen verhoogd en de uitkeringen capped. Uit nieuw onderzoek blijkt dat deze maatregelen vaak averechts werken en meer mensen op gezondheidsuitkeringen hebben gebracht, mogelijk omdat hun gezondheid daardoor verslechterde. Volgens de Christophese, van het Institute for Fiscal Studies, kunnen bezuinigingen op een deel van het systeem juist leiden tot hogere kosten op de lange termijn. Het beleid moet lessen trekken uit het verleden en zeer zorgvuldig worden geëvalueerd.
