De omvang en onduidelijkheid over de pandemie
In de middeleeuwen eiste de Zwarte Dood een zeer groot aantal slachtoffers, waarbij tussen een derde en de helft van de Europese bevolking om het leven kwam. Ondanks uitgebreide historisch onderzoek blijft de oorzaak van de pandemie een mysterie. Het ontbreken van concrete gegevens over de triggeren maakt dat wetenschappers nog steeds zoeken naar de onderliggende oorzaken.
Nieuwe inzichten door milieuhistorisch onderzoek
Recent onderzoek, uitgevoerd door teams uit Cambridge en Duitsland, suggereert dat een grote vulkanische eruptie mogelijk de oorsprong vormt van de snelle verspreiding van de ziekte. Door analyse van milieuproeven en historische documenten hebben zij een opmerkelijke keten van gebeurtenissen gereconstrueerd.
Milieu-indicaties voor een vulkanische eruptie
De onderzoekers ontdekten dat te vinden is in diep bewaarde roetdeeltjes in ijskernen uit Antarctica en Groenland. Deze deeltjes wijzen op ten minste één uitbarsting van een nog niet geïdentificeerde vulkaan in de tropen, rond het jaar 1345. De uitbarsting zou het aardoppervlak bedekt hebben met een dikke nevel van as en zwavel, wat effecten had die zich over de hele wereld verspreidden.
Ondersteuning door historische waarnemingen
De bevindingen sluiten aan bij beschikbare schriftelijke bronnen uit de tijd. Deze rapporteren abnormaal bewolkte omstandigheden en donkere maansverduisteringen, wat overeenkomt met de aanwezigheid van grote hoeveelheden deeltjes in de atmosfeer.
Gevolgen voor het klimaat en de landbouw
Analyse van boomringen uit die periode toont dat drie opeenvolgende jaren gekenmerkt waren door uitgesproken stunts in de groei van bomen. Dit wijst op koel, vochtig weer veroorzaakt door de vulkanische nevel, wat waarschijnlijk leidde tot meerdere oogstvernietigingen. Volgens het onderzoek van de Cambridge-groep droeg deze schaarste aan voedsel bij aan de uitbraak van de pandemie.
De keten van gebeurtenissen voorafgaand aan de pandemie
Dr. Martin Bauch, een historicus op het gebied van middeleeuwse klimaatveranderingen en epidemiologie aan het Leibniz-instituut, legt uit dat de impact op de voedselvoorziening de eerste en meest invloedrijke fase was. Hij stelt dat het bijzonder weerpatroon dat voorafging aan de Zwarte Dood uitsluitend een klimaatgerelateerd oorzakelijk mechanisme kan hebben gehad.
Hij benadrukt dat het grote klimaatpatroon, dat zich uitstrekte van Engeland tot aan het Midden-Oosten, alleen verklaard kan worden door een vulkanische gebeurtenis. Het effect van de uitbarsting zou enkele jaren aanhouden en heeft mogelijk geleid tot oogstmisoogsten en dreigende hongersnood.
Doorvoer van de ziekte via handelsnetwerken
De priemische Italiaanse handelssteden Venetië, Genua en Pisa zochten in 1347 contact met de Mongoolse Horde langs de Zwarte Zee. Zij begonnen graan te importeren uit gebieden die mogelijk besmet waren. Vervoerders van het graan, voornamelijk schepen, zouden eveneens geïnfecteerde vlooien hebben overgebracht.
Van vlooien naar de pandemie
De vlooien droegen de bacterie Yersinia pestis en sprongen over op ratten en andere zoogdieren in Italië. Vervolgens verspreidde de ziekte zich snel door Europa, omdat de steden een uitgebreid handelssysteem hadden dat de verspreiding kon versnellen.
Ether de gevolgen van globalisering
Professor Ulf Buentgen, verbonden aan de Universiteit van Cambridge, beschouwt de combinatie van klimaat-, landbouw-, maatschappelijke en economische factoren als een eerste voorbeeld van de nadelige gevolgen die door globalisering kunnen ontstaan. Hij stelt dat de kans op de opkomst van zoönotische ziekten – ziekten die van dieren op mensen overspringen – onder klimaatverandering en globalisering waarschijnlijk toeneemt.
Hij wijst op de parallellen met recente gebeurtenissen zoals de COVID-19-pandemie, en benadrukt dat deze dynamiek onderstreept hoe belangrijk het is om de interactie tussen klimaat en volksgezondheid te onderzoeken.
